Thứ Ba, 12 tháng 8, 2014

Khi thế giới đổi thay

Truyện ngắn của Ái Nữ

       Nó đi học về thì anh trai nó đã nấu cơm xong.
       Thức ăn hôm nay có thịt gà. Mắt nó sáng lên. Lâu rồi nó không được ăn thịt, thịt gà thì lại càng hiếm. Màu da gà vàng ruộm, mùi thịt gà thơm lừng nóng hổi. Nó ăn ngấu nghiến như chưa bao giờ được ăn, còn anh nó thì ăn một cách từ tốn hơn. Là con gái lại nhỏ bé, nhưng không hiểu sao nó ăn khỏe nhất nhà. Lúc bình thường thì một bữa nó ăn bốn bát, nếu đói thì nó phải ăn năm bát mới đủ, nếu nó chỉ ăn ba bát thì tức là lúc ấy nó đang ốm. Anh nó luôn chỉ ăn bằng nó lúc nó ốm, ba bát một bữa. Bữa hôm nay có lẽ nó sẽ ăn sáu bát, nếu cơm trong nồi đủ cho nó được ăn bằng ấy.
       Bỗng tiếng bà già hàng xóm giáp nhà nó vang lên lảnh lói: “Tiên sư bố chúng ma…a…à…y! Chúng mày ăn cắp con gà của bà. Chúng mày ăn thịt con gà của bà cho chúng mày có đủ vitamin, để cho chúng mày thông minh học giỏi… Tiên sư bố chúng mày ăn cắp con gà của bà, chúng mày ăn thịt con gà của ba…a…à…!” Điệp khúc đó lặp đi lặp lại một hồi, mỗi hồi lại có một biến tấu mới.
       
       Bà già đó chửi giỏi nhất xóm, chửi thường có bài có bản có lớp có lang có vần có điệu. Có lần một nhà láng giềng phạt bớt hàng rào mây gai rậm rạp của nhà bà già đó đi vì họ cho rằng nó làm cớm vào ruộng lúa nhà họ, thế là bà già chửi một cơn náo động đến nỗi bọn trẻ con trong xóm cũng phải chạy ra xem, nhìn bà ấy mặc độc một chiếc yếm, để lưng trần, tay vung vẩy cây chổi chít giống như một thứ vũ khí. Không hiểu bà ấy lấy đâu ra sức lực để chửi liên tục suốt ba ngày, trừ lúc ăn và lúc ngủ. Tuần tiếp theo thì mỗi sáng sớm bà ấy chửi một tiếng đồng hồ, những ngày ấy thì cả xóm không nhà nào phải lo đánh thức bọn trẻ con vào buổi sáng.
       Lần này thì bà già ấy chửi bóng chửi gió chứ không có tên người cụ thể. Nhưng nó biết bà ta nhằm vào anh em nó. Trong xóm này, được khen “thông minh học giỏi” thì đúng là anh em nhà nó, và thiếu thốn đến mức có thể ăn cắp thì cũng là anh em nó. Bố mẹ nó đi xa kiếm sống, để hai anh em nó ở nhà xoay xở lấy với nhau. Tất nhiên là bố mẹ nó gửi tiền về, nhưng có vẻ không nhiều, anh nó được bố mẹ giao cho quản việc tiền nong ở nhà và có vẻ như nó không nên hỏi han gì về những chuyện ấy. Anh nó hơn nó năm tuổi, với nó thì anh nó là người lớn. Anh nó nhanh nhẹn tháo vát, không dễ bị người khác bắt nạt, nhưng dễ chơi với đủ loại bạn bè khác nhau, trong đó có cả những kẻ trộm cắp chuyên nghiệp. Anh nó cũng biết cư xử chừng mực, không có tư chất giống kẻ cắp, nhưng “đánh xoáy” một con gà lạc sang vườn nhà mình vào lúc đói thì hoàn toàn có thể. Vậy ra con gà mà nó đang ăn là của nhà bà hàng xóm? Nó nhìn vào mắt anh trai nó mà không tìm thấy dấu hiệu của sự phủ nhận. Nó im lặng tiếp tục ăn, vừa ăn vừa nghe chửi. Nó đã được học nhiều bài học đạo đức ở nhà trường và trong sách vở, theo những bài học ấy thì miếng thịt gà mà nó đang ăn là miếng nhục nhã, không thể ngon được. Nhưng sự thật thì nó đang thấy rất ngon miệng, bụng nó vẫn chưa no.
       Nó không dám trách anh mình. Đằng nào thì người ta cũng chẳng thông cảm gì với anh em nó, họ cũng chưa sung túc gì mấy, mọi người đều khó khăn. Có một bà lần nào gặp nó cũng hỏi mát mẻ: “Thế nào, bố mẹ mày đi làm vàng chắc gửi cho chúng mày nhiều vàng lắm phải không?” Toàn những câu cợt nhả đại loại thế. Nhà bà mất gà thuộc loại khá giả, chồng bà từng đi Liên Xô, các con bà toàn là giáo viên với kỹ sư, một gia đình trí thức hiếm hoi. Còn đa số dân cư trong xóm là nông dân, làm thuê làm mướn, thanh niên thì nhiều kẻ trộm cắp nghiện ngập.
       Hai anh em nó có gương mặt khá giống nhau, đủ để khi gặp cả hai cùng một lúc thì người ta nhận ra là anh em. Nhưng tính cách hai anh em trái ngược. Anh nó sống hướng ngoại rõ rệt, còn nó thì thâm trầm. Sống cùng một nhà, nhưng ngoài chuyện ăn uống ra thì việc ai người nấy lo, không can thiệp lẫn nhau, do suy nghĩ của họ thường không có điểm chung.
       …
       Giờ học Sử lớp Chín. Thầy giáo già dạy Sử đang càu nhàu trên bục giảng: “Cướp kho thóc của Nhật ư? Nói như thế cho nó oai, chứ còn thật ra là giống như đi ăn trộm. Không cẩn thận là chúng nó bắn chết. Nguy hiểm thế nhưng mà bắt buộc phải làm, không thì chết đói, hiểu chưa!”
       Lần đầu tiên nó được học một giáo viên như thế. Thầy giáo dạy Sử có vẻ bất mãn. Sau khi truyền đạt lại những nội dung trong sách giáo khoa, thầy thường chua thêm những ý kiến của cá nhân thầy theo kiểu “ngoài lề”, mà cứ theo những ý kiến ấy của thầy thì học sinh nên hiểu là nhiều chuyện sách nói thế nhưng mà chẳng phải thế đâu. Theo thầy thì nước Việt Nam tiến thẳng lên xã hội chủ nghĩa, bỏ qua giai đoạn tư bản chủ nghĩa là một sai lầm lớn. Nhưng đó là thầy nói riêng với học sinh thôi, chứ còn làm bài kiểm tra hay bài thi thì tất nhiên phải theo sách. Với lối giảng dạy mâu thuẫn như thế, thầy giáo dạy Sử chẳng giống một người đàng hoàng tí nào. Nhìn gương mặt và dáng dấp của thầy tiều tụy, già nua và bất mãn. Một hình ảnh không hấp dẫn.
       Nghe nói ông nội nó đã bị giặc Pháp bắn chết vì hoạt động cách mạng, khi đó bố nó mới hai tuổi. Bố nó lớn lên, sẵn sàng vào bộ đội nhưng không hiểu sao ba lần đều hụt, rồi bố nó theo học ngành y. Với bố nó thì Đảng và Bác Hồ luôn là thần tượng, không có gì phải bàn cãi. Mẹ nó không biết gì và không bao giờ bàn chuyện chính trị, mẹ nó chỉ lo kiếm ăn thôi. Dù bố nó rất sắc sảo mỗi khi nói về chuyện chính trị, nhưng rồi bố nó cũng nghỉ việc không lương, theo mẹ nó đi kiếm tiền, vì đất nước còn nhiều khó khăn, lương của bố nó không đủ lo cho gia đình được.
       Thằng bạn ngồi bàn trên quay xuống nhìn nó, rồi nói với nó đầy vẻ nghiêm túc: “Này, nếu người ta không đưa Bác Hồ vào sách, không nêu lên làm gương cho bọn trẻ con, thì trước sau gì mọi người cũng đều quên hết. Xét cho cùng thì Bác Hồ cũng chả có nghĩa lý gì, đúng không?” Nó biết cái vẻ nghiêm nghị giả hiệu của thằng bạn ấy. Thằng bạn này là học sinh cá biệt, con nhà giàu, lớn trước tuổi, đã nổi tiếng về tài tán gái, biết đủ mọi ngón ăn chơi đàng điếm, nhưng đồng thời lại rất biết cách lấy lòng thầy cô giáo… Một kẻ thông minh. Kẻ từng trải đó đang thử thách nó, một đứa học sinh ngoan ngoãn, năm nào cũng đạt danh hiệu “cháu ngoan Bác Hồ”. Thằng bạn ấy năm nay mới nhập vào cùng lớp nó, còn trước đó thì học lớp khác. Nó nhìn vào cặp mắt dò xét của thằng bạn, bình thản trả lời: “Cậu có thể nói như thế. Nhưng xét cho cùng thì lời nói của cậu cũng có nghĩa lý gì đâu!” Thằng bạn im lặng quay lên, từ đó không bao giờ khiêu khích nó nữa.
       Nó mới mười lăm tuổi, không sống ở những giai đoạn lịch sử mà người ta bàn cãi, chỉ biết rằng người lớn không dễ thống nhất với nhau về cách nhìn một sự kiện nào đó. Nhà trường dạy nó học để làm những bài tập, những bài kiểm tra, nhưng không dạy nó chuyện phải sống như thế nào cả. Kể ra cô giáo chủ nhiệm lớp nó cũng có quan tâm đến chuyện nọ chuyện kia của bọn học sinh, vì cô có trách nhiệm. Chuyện mà cô quan tâm là chuyện bọn bạn nó tán tỉnh yêu đương khóc lóc… Nhưng cái cách mà cô bình luận và can thiệp thì phải nói là rất buồn cười. Cô giáo chủ nhiệm của nó là người chu đáo, nhưng không nhạy cảm cũng không sâu sắc. Bọn bạn nó đã đến tuổi dậy thì cả rồi nên lớn xác, chúng nó muốn làm những việc giống như người lớn. Còn nó không dậy thì, nó không lớn hơn hồi học lớp Sáu là bao. Mặc dù luôn được đánh giá là học sinh ngoan, nhưng không ai nghĩ đến chuyện kết nạp nó vào Đoàn thanh niên trong khi bọn bạn nó vào Đoàn hết cả rồi, chỉ vì nó… bé quá.
       Xã hội này trong mắt nó nhốn nháo một cách lố bịch và thảm hại, nhưng nó không biết phải làm gì để không trở thành giống như họ. Người giàu thì bị chửi rủa và khinh bỉ, người nghèo cũng bị chửi rủa và khinh bỉ. Người ta luôn chửi rủa và khinh bỉ lẫn nhau. Nguyễn Công Trứ viết: “Đã mang tiếng ở trong trời đất – Phải có danh gì với núi sông”. Có danh thì sao, không có danh thì sao? Cứ theo như những danh tiếng đời xưa để lại thì danh vọng chẳng qua là trò đùa của số phận. Những người vang danh nhất có khi lại là những người đau khổ cay đắng nhất. Người đời đang cuống cuồng chạy theo những thứ thật vô nghĩa. Nó muốn gì? Nó không biết. Nó chỉ muốn thoát ra khỏi đống bế tắc này. Nhưng nó chẳng nhìn thấy ai không bế tắc để có thể giúp nó.
       …
       Anh nó đã vào đại học y, còn nó cũng học lên cấp ba. Từ một năm nay, lúc ở nhà nó thường xuyên ngửi mùi khói thuốc phiện, vì nhà nó đã trở thành ổ chứa “nàng tiên nâu”. Anh nó vừa bán thuốc phiện vừa bán thuốc cai nghiện. Phương thuốc cai nghiện ma túy thần diệu ấy là của bố nó, bố nó được ai đó truyền lại, gồm có bốn thứ cây, trong đó có nhựa loài xương rồng bốn cạnh. Bố nó cho anh nó phương thuốc ấy, nhưng không hề biết là con mình bán thuốc phiện. Thỉnh thoảng anh nó bỏ học khoảng một tháng để đi đãi vàng cùng bố mẹ. Chắc vốn để mua thuốc phiện có từ đấy. Nó thấy những gói thuốc phiện và những gói thuốc cai nghiện của anh nó nhìn cũng hao hao giống nhau, cứ như những miếng “kẹo đắng” người ta bán ở chợ để thay nước hàng. Khách đến hút cũng đủ mọi hạng người, nhưng bọn trộm cắp đến thường xuyên hơn. Anh nó cũng hút để tiếp khách, nhưng không nghiện. Với nước da trắng trẻo, dáng người mảnh khảnh thư sinh, nhưng rõ ràng anh nó được nể nang trong đám giang hồ, được xem là một tay chơi được và chơi đẹp. Lâu rồi anh nó không còn thịt trộm gà của hàng xóm lần nào nữa, và bắt đầu cằn nhằn nó về chuyện không biết đổi món khi nấu ăn.
       Giờ học tiếng Nga. Thầy trò lớp nó đang trả lời những câu hỏi trong sách giáo khoa tiếng Nga. Có một câu hỏi làm nó bối rối, nhưng thầy giáo lại chỉ định nó phải trả lời: “Theo bạn, người tốt nhiều hơn hay người xấu nhiều hơn?” Chưa bao giờ nó tự đặt ra câu hỏi này cả, nó không phân biệt được người tốt và người xấu, nó chỉ biết có những người nó tôn trọng và có những người nó khinh bỉ, nhưng có quá nhiều người nó không tôn trọng cũng không khinh bỉ. Câu hỏi trong sách không có gì khó về ngữ pháp, nó quyết định trả lời theo hướng tích cực: “Theo em, người tốt nhiều hơn”. Thầy giáo nó biết là nó đã trả lời đúng ngữ pháp, nhưng sắc mặt thầy bỗng thay đổi, thầy trút thái độ bất bình của mình vào những đứa học trò, bằng tiếng Việt: “Sự thật thì người xấu nhiều hơn chứ! Người tốt có ít lắm, người tốt rất yếu thế. Người tốt luôn phải sợ kẻ xấu…”
       Thầy giáo dạy Nga của nó già hơn tuổi, cao gầy và đen, trông giống như que củi. Số phận của thầy nghe nói cũng đen đủi. Nhà nghèo lại mồ côi, người ta hay dùng câu “chó chui gầm chạn” để nói về những người sống nhờ nhà vợ như thầy. Nó thấy hoàn cảnh ấy cũng chưa có gì bất hạnh ghê gớm lắm, nhưng không hiểu sao mọi người lại cho thế là nhục. Có lẽ vợ thầy bận không chăm sóc được thầy, nên thầy tự đơm cúc áo, áo thầy có mấy chiếc cúc thì chiếc to chiếc nhỏ, có chiếc người ta chỉ dùng để đơm khuy quần. Có lần thầy đến lớp vội vàng, đôi dép lê thầy mang mỗi chiếc một màu một kiểu khác nhau, có lẽ xỏ nhầm của vợ. Gương mặt thầy thường buồn rầu ảm đạm. Rồi cuối cùng thầy nghiện rượu… Lời nói của thầy không làm nó ngạc nhiên, nhưng làm nó phải suy nghĩ.
       Thầy giáo dạy Nga của nó có phải người tốt không? Theo nó nghĩ, đã là người tốt thì không thể sợ kẻ xấu được, vì hèn nhát không thể là đặc điểm của người tốt. Nó có phải là người tốt không? Chắc chắn nó không đủ tiêu chuẩn là người tốt rồi. Nhưng nó không sợ kẻ xấu, vì nó không biết nó phải sợ cái gì. Một người không cần gì thì cũng không sợ gì cả, đơn giản thế thôi.
       Lần đầu tiên nó mở miệng can thiệp vào việc của anh nó. Nó bảo anh nó dẹp cái “ổ chứa” đó đi, vì nó thấy như thế rất hèn. Anh nó phản ứng: “Sao lại hèn? Anh cao hơn chúng nó một cái đầu, anh phải giẫm lên vai chúng nó để sống…” Nó chau mày đáp: “Quan trọng là phải cao hơn chính mình ấy”. Nhìn ánh mắt anh nó, nó biết là anh nó không hiểu, những ý nghĩ của nó xa lạ với anh nó quá. Dù sao anh nó cũng chấp nhận là cứ như thế mãi cũng không ổn, nhưng nói để thư thư anh nó sẽ dẹp dần. Nó ra cho anh nó một thời hạn cụ thể.
       Sự “thư thư” của anh nó không khó đoán là kéo dài. Quá hạn, nó nhắc lần thứ nhất, rồi lần thứ hai. Lần thứ ba, nó xông vào đám người đang nằm nghiêng bên bàn đèn, vung tay lên để bạt tai anh nó, may mà anh nó kịp thời tránh được. Đám khách của anh nó chuồn thẳng. Nó lạnh lùng bảo anh nó: “Em biết là bố mẹ vẫn gửi tiền về, dù có không đủ đi nữa thì anh em mình cũng không thể chết được. Bố mẹ đi vắng, anh lớn hơn thì anh là chủ nhà. Nhưng em nói để anh biết, nếu trò này tái diễn dù chỉ một lần thôi thì em sẽ bỏ đi, không ở trong cái nhà này nữa”.
       Anh nó biết rõ là nó nói sao thì sẽ làm như vậy, nên không hề dám tái phạm. Tổ chức bán ở bên ngoài thì không thuận lợi, nên hoạt động ấy chấm dứt nhanh chóng. Về sau bố mẹ nó về biết chuyện, hoảng hồn rên rỉ: “Ôi trời ơi, may mà nó chưa bán nhà đi!” Nó thấy bố mẹ chẳng hiểu gì anh nó. Anh nó ở một đẳng cấp khác, không thể đánh đồng với bọn ma cà bông nào đó. Anh nó luôn là kẻ biết điều, chừng mực, và coi trọng tình cảm gia đình. Anh nó không có chí hướng làm người tốt, nhưng cũng khó thành người xấu được. Anh nó chưa bao giờ là kẻ đạo đức giả.
       Nó đã biết thế nào là một kẻ đạo đức giả. Thầy tổng phụ trách trường nó lúc đầu được nó rất tôn trọng, vì thầy hòa nhã, chu đáo và tỏ ra công bằng. Thầy luôn tươi cười rạng rỡ, luôn tỏa ra một sự nhiệt tình và lòng kiên nhẫn vô bờ bến. Nó ở trong tổ kiểm tra, nó hài lòng khi làm việc với thầy, vì thầy tỏ ra là người biết cách giải quyết mọi việc. Nó quyết định qua lại nhà thầy chơi, mặc dù thầy không dạy lớp nó, vì nó nghĩ quan hệ với những người hiểu biết sẽ có thêm nhiều kinh nghiệm. Đúng thế thật. Vợ thầy cũng là giáo viên cấp ba nhưng dạy ở trường khác, hai vợ chồng thầy trước mặt nó đúng là “phu phụ tương kính như tân”, thật hoàn hảo. Gia đình thầy kinh tế khá giả, có thể nói là giàu. Con trai thầy đi học ở Nga sắp về, nghe nói thầy đã mua sẵn cho anh một căn nhà ở Hà Nội. Thầy có ý trêu nó khi cười hỏi nó có muốn làm con dâu của thầy không. Nó không thuộc týp người lãng mạn nên chả mơ mộng gì những chuyện như thế, nhưng nó quan tâm đến giá sách của con trai thầy để lại, trong đó có nhiều sách dịch của Nga. Nó thường qua lại để mượn sách và trả sách. Một lần nó vừa trèo ghế để lấy sách trên giá xuống thì thầy ở đằng sau vuốt nhẹ lưng nó đầy chủ ý, nhưng nó làm ra vẻ không để ý. Tuy khó chịu với hơi hám nhục dục phát ra từ cơ thể từ dáng điệu của thầy, điều mà trước kia nó chưa hề phát hiện, nhưng giá trị mấy cuốn sách đủ để nó bỏ qua chuyện này. Thầy hẹn nó đến uống nước ở một quán gần trường. Nó đến theo hẹn và ngồi trước mặt thầy một cách ngoan ngoãn. Thầy hỏi nó có biết giá trị của đôi kính thầy đeo là bao nhiêu tiền không. Tất nhiên nó không biết. Thầy bảo để thầy mua cho nó một đôi giày đi cho ấm chân. Nó trả lời là nó không thích đi giày. Thầy bảo sẽ mua cho nó một chiếc đồng hồ đeo tay đắt tiền hơn chiếc đồng hồ điện tử rẻ tiền của nó. Nó bảo điều đó không cần thiết, đồng hồ của nó cũng đủ để xem giờ rồi. Nó đứng lên chào thầy lịch sự. Mấy cuốn sách nó đang mượn nó không bao giờ trả thầy nữa, vì nó thấy để thầy giữ sách ấy cũng phí. Từ đó nó tránh giao tiếp với thầy, nhìn thầy nó cứ thấy tởm tởm. Nó không đánh giá thầy là người xấu, nhưng nó khinh.
       Bọn bạn học của nó khá hiền lành, nhưng cũng có phần nhạt nhẽo. Vài đứa trong bọn nó là con nhà giàu. Chúng nó không đủ kiên nhẫn để làm vui lòng tất cả các thầy cô giáo, vì chúng nó quan tâm đến chuyện yêu đương và mua sắm hơn. Cô giáo dạy Toán phát hiện ra là lúc cô giảng chỉ có mỗi nó nghe. Cô bắt đầu quan tâm đến nó, và tình cờ phát hiện ra nó vẫn chưa phải là Đoàn viên. “Sao một học sinh như vậy mà chưa được kết nạp Đoàn?” Cô thể hiện sự ngạc nhiên của mình đến mức mà nhà trường phải nhanh chóng tổ chức kết nạp Đoàn cho nó trong một dịp sớm nhất. Chuyện đó thật khôi hài. Hồi học cấp hai nó chưa được kết nạp Đoàn vì nó còn bé quá. Khi lên cấp ba, không ai để ý đến chuyện nó chưa vào Đoàn, vì nó im lặng không có ý kiến gì, nó chỉ lên tiếng với những việc nó biết là thực sự cần thiết. Những người nhỏ bé và im lặng thường bị bỏ quên.
       Nó không sợ bị bỏ quên, nhưng nó không muốn bị những kẻ hèn hạ chà đạp, vì nếu để như vậy thì nó thành ra hèn hạ gấp đôi. Nó phải làm gì khi mà nó quá bé nhỏ trước cuộc đời này? Việc trước tiên nó có thể làm là ghi danh vào một lớp võ thuật, nó nghe nói luyện võ có thể giúp người ta nâng cao nghị lực và bản lĩnh. Anh nó ủng hộ việc này, vì đây là điểm mà anh em nó có suy nghĩ giống nhau: Không thể chấp nhận để kẻ khác chà đạp mình.
       …
       Dù không ai nhận ra cô dậy thì lúc nào, nhưng cuối cùng cô cũng lớn. Khi cô học đại học y những năm đầu tiên thì anh trai cô đã ra trường, sau khi gây vài vụ ầm ĩ với phòng quản lý sinh viên. Vừa tốt nghiệp là anh trai cô đã lên miền núi công tác, không phải với tinh thần cao cả vì nhân dân phục vụ mà vì biết không thể xin được việc làm gần nhà nếu thiếu tiền chạy chọt. Bố mẹ cô đã quay về, không tích lũy được lấy cây vàng nào, nhưng cũng may chưa mắc bệnh vàng mắt.
       Khóa học của cô là khóa đầu tiên người ta thử nghiệm chương trình giáo dục đại cương, cho nên chương trình học bị dồn ép rất kinh khủng. Sinh viên lên lớp cả sáng lẫn chiều, cứ ở trên giảng viên đọc, ở dưới sinh viên chép lia lịa, chép xong đọc lại chữ mình không đọc nổi mình đã viết gì, hôm sau không còn nhớ là hôm trước học bài gì. Có một điều lạ là nội dung những bài giảng y học không có gì khác tập bài giảng đã xuất bản vào vài thập kỷ trước. Những tập giáo trình xưa cũ ấy được biên soạn cẩn thận công phu tỉ mỉ, nhưng không hiểu sao người ta không dùng lại. Người ta soạn ra sách mới với một tập thể các tác giả mới. Nhưng trong những sách mới này không hề cập nhật kiến thức gì mới hơn, hoàn toàn chỉ là xào xáo lại sách cũ, mà sự xào xáo ấy chứng tỏ những người mới có trình độ tồi hơn lớp người cũ, chỉ có giấy in là trắng hơn giấy ngày xưa. Điều lạ hơn nữa là sinh viên phải chép những bài giảng đã có trong sách, việc này chiếm phần lớn thời gian lên lớp, trong khi phía ngoài cổng trường những quầy photocopy nhan nhản chủ yếu để phục vụ sinh viên sao chép “phao, băng” vào những kỳ thi. Những bài giảng được đọc cho sinh viên chép trên lớp chỉ khác với những bài giảng trong sách ở cách đặt dấu chấm dấu phẩy hoặc số gạch đầu dòng hay thứ tự các ý. Nhưng trong đa số các trường hợp, nếu bài kiểm tra của sinh viên mà theo đúng nguyên văn bài giảng được đọc cho chép thì điểm sẽ cao hơn. Logic của chuyện này là ở đâu? Cô tự giải thích với mình rằng trường đại học không chú trọng việc truyền kiến thức, mà chủ yếu rèn luyện cho sinh viên tính nhẫn nhịn. Những năm này ở Việt Nam người ta rất chuộng treo tranh chữ Nhẫn lên tường. Thậm chí có cả vài người hiểu biết đã viết bài đăng báo hướng dẫn cách trưng bày tranh chữ cho phù hợp với địa vị của chủ nhà, theo các tác giả ấy thì người dân thường nên treo chữ Nhẫn, còn quan chức lãnh đạo thì nên treo chữ Tâm chữ Đức.
       Đa số sinh viên là con của dân thường, học chữ Nhẫn chẳng bao giờ thừa. Nhà trường lo lắng cho sinh viên đến nỗi, ở lần đầu tiên bầu ban cán sự lớp, sau khi lớp cô tổ chức đại hội bỏ phiếu xong xuôi, hòm phiếu đã được bê lên phòng quản lý sinh viên để cho các thầy cô giáo kiểm phiếu, khiến cho cả lớp được một phen chưng hửng vì họ không được báo trước tình huống này. Cô cảm thấy mình đã bị người ta lừa đảo như lừa đứa trẻ con. Nhưng cô im lặng. Cô luôn im lặng khi người ta không hỏi đến. Dù sau này còn bao nhiêu lần bầu ban cán sự lớp thì cũng thế, dù ai làm cán bộ lớp thì cũng thế, việc chính của cán bộ lớp là thu tiền quỹ để “ngoại giao” với bộ môn nọ bộ môn kia, thầy giáo kia cô giáo nọ… Cứ từng kỳ thi như thế, mỗi năm không nhớ bao nhiêu kỳ, vài tuần lại một đợt thi. Cứ khóa nọ tiếp khóa kia truyền lại kinh nghiệm cho nhau như thế…
       Những giờ chép bài trên lớp, những buổi lượn lờ trắng vườn hoa bệnh viện không hứng thú gì, cô chờ đến tối để sục khắp các lò võ trong thành phố. Tỉnh này không phải là đất võ, nên lò võ nào cũng buồn tẻ. Ở trung tâm thể dục thể thao thành phố, người ta dạy võ như dạy thể thao, võ thuật đã được thể thao hóa. Cô không muốn tìm thể thao, cô muốn khám phá nguồn nội lực bí ẩn chứ không phải là những thành tích thi đấu. Nhưng không thấy. Càng tập cô càng thấy yếu đi chứ không hề khỏe hơn như cô chờ đợi. Các lò võ tư nhân bên ngoài thì thậm chí còn chán hơn do thiếu kỷ luật cũng như không có tinh thần tập thể. Có lò luyện võ cho bọn đâm thuê chém mướn. Chỉ thấy các thầy dạy múa may, không nhìn đâu ra võ đạo. Huấn luyện viên của cô ở trung tâm thể thao thường xuyên bị khủng hoảng tinh thần khiến các võ sinh phải gánh chịu. Cô cảm thấy mình đang ở trong một vũng lầy.
       Ở một lò võ tư nhân, cô có một người bạn làm nghề đâm thuê chém mướn. Mẹ của anh ta là chánh án. Từ nhỏ anh ta đã được mẹ giáo dục một cách nghiêm khắc. Nhưng có lẽ do duyên nghiệp nên anh ta vẫn trở thành kẻ giang hồ. Dáng người anh ta nhỏ lùn, trán ngắn và dô, hai mắt ti hí như mắt lươn, da mặt vừa đen vừa sần sùi. “Sùi” chính là biệt hiệu của anh ta. Sự giáo dục của mẹ Sùi không phải không có tác dụng. Trong phạm vi bán kính một ki-lô-mét từ nhà anh ta, Sùi là một đứa con ngoan ngoãn lễ phép, không dính dáng đến bất cứ một vụ việc nào. Ngoài phạm vi đó ra thì anh ta là một kẻ khét tiếng trong giới đâm thuê chém mướn của thành phố. Anh ta có thể hành xử lỗ mãng đến mức chỉ vì một câu nói ngang tai mà sẵn sàng bê cả chậu than hồng nướng ngô ụp lên đầu kẻ ngồi đối diện. Nhưng đó là cô nghe kể lại, chứ còn mỗi khi đến nhà cô chơi, mặc dù diện mạo của anh ta khiến mấy sinh viên trọ khiếp đảm, nhưng họ cũng phải công nhận là anh ta cư xử rất lịch sự và có vẻ hiền lành. Anh ta thích chơi với cô, vì sự lì lợm của cô thể hiện ở lò võ làm anh ta nể, và vì cô có cô bạn thân xinh đẹp dễ thương mà anh ta đem lòng tương tư. Không thể mang những thành tích bất hảo của mình ra kể với người trong mộng được, nên anh ta kể với cô. Anh ta không hề giấu giếm những suy nghĩ của mình. Anh ta biết những trò lừa đảo chụp giật của anh ta không phải là tốt, nhưng khi nào anh ta kiếm được nhiều tiền anh ta sẽ làm từ thiện để bù lại. Từ khi biết yêu, anh ta cũng mơ mộng có thể trở thành người không đến nỗi xấu quá…
       …
       Năm thứ ba đại học. Môn Triết được sinh viên gọi là môn Chết. Chủ nghĩa xã hội khoa học là môn đến sau môn Chết đó. Lý thuyết màu xám, còn cây đời có xanh tươi? Giảng viên của môn chủ nghĩa xã hội khoa học đến từ trường khác, một người đàn ông có tuổi, vẻ mệt mỏi được tạo nên từ cơ thể hơi phát phì và có phần chậm chạp của ông. Ông giảng đều đều, không hùng biện, giờ giảng của ông mọi sinh viên đều buồn ngủ. Nhưng đến một tiết học mà kể từ đó cô không bao giờ còn buồn ngủ khi nhớ đến người thầy giáo ấy nữa. Đó là tiết học mà giảng viên ra đề bài tiểu luận cho sinh viên về nhà làm. Đề bài như sau: “Thực trạng đời sống của sinh viên trường y và giải pháp để xây dựng nó”. Thầy giáo vừa dứt lời, những tiếng xì xào mai mỉa dậy lên trong lớp:
       - Đời sống sinh viên chúng ta đương nhiên là luôn tốt đẹp… - Một kẻ lên giọng uốn éo như diễn viên kịch.
       - Giải pháp ư? Chẳng thể có giải pháp nào hết! – Một người thở dài chán chường.
       - Đời sống sinh viên trường y là “năm-bờ-oăn”! Ha ha… - Một chàng hề chuyên nghiệp của lớp gõ bàn làm như chuẩn bị hát.
       Vài sinh viên im lặng, mặt thộn ra vì cái “gánh nặng” bất ngờ này. Vài kẻ luôn tự thấy mình thông minh thì cười khinh khỉnh, vẻ mặt như nói rằng ta đây thừa biết cách đối phó với những đề bài dở hơi như thế rồi. Một cảm giác xót xa hổ thẹn khiến mặt cô nóng ran. Cô cảm nhận rằng có một điều gì đó cần được giải quyết, một vấn đề cần được làm rõ, đề bài của người thầy này đã chọc đúng vào chỗ bế tắc của sinh viên. Né tránh vấn đề không phải là cách ứng phó của cô. Một con đà điểu khi nhìn thấy kẻ thù có thể rúc đầu vào cát, nó tin rằng khi nó không nhìn thấy kẻ thù nữa thì tức là kẻ thù đã biến mất. Nhưng cô là một con người và cô phải đối diện với sự thật.
       Cô chặn thầy giáo ở nhà để xe của trường và hỏi:
       - Thầy ra đề nghiêm túc chứ? Thầy có cần bọn em viết sự thật không?
       - Tốt nhất là viết sự thật. Nhưng em có sợ không? – Ông thầy vừa hỏi vừa nhìn cô chăm chú.
       - Em không có lý do để sợ, nhưng em cần một điều kiện. Nếu thầy cho em đọc bài tiểu luận của em trước cả lớp thì em mới viết thật, còn nếu không thì thật hay dối cũng chẳng có ý nghĩa gì.
       - Tôi đồng ý. Chúng ta thống nhất như thế - Thầy giáo nghiêm trang trả lời.
       Hai tuần là thời hạn để hoàn thành tiểu luận. Cô muốn có một bài viết trung thực và khách quan, vì thế cô tìm gặp những người bạn cả nam và nữ, cả nội trú và ngoại trú để tìm hiểu về cách nhìn của họ với cuộc sống hiện tại. Nhà cô chỉ cách trường hai cây số nên cô không nội trú ở trường, những cuộc trao đổi này khiến cô vỡ lẽ ra rằng bấy lâu nay cô không quan tâm cũng như không hiểu biết gì về đời sống của các bạn cùng lớp. Cô không sống cùng họ, không tham gia sinh hoạt với họ, thậm chí cô còn thấy may mắn vì không ở nội trú, bởi vì phong trào tổ chức sinh nhật ở ký túc xá theo cô là rất tốn kém và phù phiếm, không hợp với cô. Cô dành thời gian cho võ đường và quan tâm đến đồng môn ở đó, nhưng không dành chút tâm lực nào để hòa nhập vào đời sống tinh thần của các bạn trong trường đại học. Cô đã bỏ quên họ. Lúc này cô cảm thấy xấu hổ, không còn nghi ngờ gì nữa, sự thờ ơ ích kỷ của những kẻ như cô bấy lâu nay làm cho sinh viên chỉ là một tập hợp rời rạc của những người luôn thấy mình cô đơn và yếu đuối, mang tâm hồn u tối. Đa số sinh viên từ nơi xa đến, họ ở ký túc xá của trường hoặc trọ ở ngoài, thỉnh thoảng chán lại thay đổi ngược lại. Cả lớp chỉ có vài người như cô là nhà ở ngay trong thành phố, giảm được rất nhiều khó khăn. Cô chưa bao giờ ở bên họ, sự giao du của cô với họ từ trước đến giờ mới hời hợt làm sao. Cô là một kẻ vô tâm, một kẻ vô trách nhiệm. Còn họ cũng không biết cách nào để có thể hoàn thành trách nhiệm với chính bản thân họ, họ không biết tại sao, chỉ biết rằng họ mệt mỏi và chán nản. Cô đã chỉ đăm đăm nghĩ đến những vấn đề của riêng mình mà quên đi những người trong cùng một tập thể, vậy thì cô còn có thể trách ai ngoài chính bản thân cô?
       Thật không nhẹ nhàng khi phải tái hiện lên từng trang giấy cuộc sống chán chường mệt mỏi của sinh viên. Cánh nam sinh nướng thì giờ và tiền bạc vào những bữa nhậu, có lẽ đó là những phút thăng hoa nhất mà họ có thể có. Vui thì họ cũng rủ nhau uống rượu, buồn thì lại càng phải uống, còn nếu không vui không buồn thì thật chẳng còn việc gì thích hợp hơn. Rượu giúp chia vui sẻ buồn, rượu giúp những người bạn dễ cởi mở tấm lòng, chân tình với nhau nhiều hơn khi không uống rượu, đến nỗi có những khi tỉnh ra lại thấy hối. Sau bao cuộc chân thành với sự hỗ trợ của ma men như vậy, ai cũng biết là cuộc sống chẳng được gì thêm ngoài những món nợ cắm quán và thói quen triết lý lè nhè đáng lẽ không có ở môi trường và lứa tuổi như họ. Các nữ sinh thì ngoài việc đối phó với sách vở và các giáo viên, họ quan tâm đến việc chăm sóc “nửa kia” của mình. Một số đôi “góp gạo thổi cơm chung” với nhau, thậm chí có đôi đi đâu cũng kè kè bên nhau như đôi sam, dường như mặt trời chỉ chiếu sáng cho riêng họ vậy. Những người chưa có ý trung nhân thì dành thời gian chơi bời tán gẫu rồi nghĩ ngợi vẩn vơ. Tất nhiên là có những phong trào do nhà trường phát động, vì trường nào cũng phải có những sinh hoạt cộng đồng như thế, nhưng những hoạt động theo lệ chỉ khơi dậy được ở họ niềm hứng thú ở mức độ rất đỗi phải chăng. Sinh viên đã làm gì để chống lại sự mòn mỏi trì trệ đó? Mỗi người tưởng tượng ra một viễn cảnh với những kế hoạch, những đối sách áp dụng cho riêng bản thân, để đối phó với cuộc đời, một cuộc đời bất an với những con người xấu. Hai mươi trang giấy là một dung lượng kìm nén, có lẽ vừa đủ để trình bày trong một tiết học. Vì nó mà cô đã thức trắng suốt ba ngày đêm.
       …
       Căn phòng nội trú nữ căng thẳng ngột ngạt, những bạn nữ ngoại trú cũng tập trung ở đây để nghe trước bản tiểu luận sẽ được công khai trước lớp. H, tác giả của bản tiểu luận, đang đọc tác phẩm của mình với tất cả độ diễn cảm cần thiết mà cô có khả năng thể hiện được. Sắc mặt các thính giả lúc xanh lúc trắng, như khi nghe người ta nói về những bí mật không hay ho của mình. Thật ra đó không phải là những câu chuyện bí mật, nhưng lâu nay các cô cũng giống như rất nhiều người, đã quen nghe những bản tổng kết đẹp đẽ theo công thức, những lời khen ngợi rộn ràng, những khuyết điểm được nói đến một cách dễ thương và duyên dáng, không giống với những gì các cô đang nghe. Cuộc sống của sinh viên đang được soi chiếu trực diện, và theo những gì mà bài tiểu luận này nói lên thì tương lai của cả một thế hệ hoặc nhiều thế hệ đang bị đe dọa. Một viễn cảnh u ám, một bức tranh tăm tối.
       - Không phải như thế đâu bạn ơi! – Vân, cô gái có sắc đẹp không mặn mà lắm nhưng lanh lợi và thường trưng diện hợp mốt, thốt lên khá nhanh nhẹn khi diễn văn vừa kết thúc – Bạn đừng bi quan như thế, cuộc sống vẫn đang tốt đẹp đấy chứ!
       - Ừ, mọi chuyện không tồi tệ như thế đâu bạn ạ! – Mai, một cô gái xếp diện con nhà lành, cũng là con cháu của cán bộ trong trường, an ủi một cách chiếu lệ, – Bạn cần suy nghĩ tích cực hơn.
       Mai có vẻ như chưa kịp hiểu gì lắm về những gì mình vừa nghe, cô đưa mắt sang Liên. Liên là con gái cưng của ông phó phòng quản lý sinh viên, một cô gái tốt nết được bạn bè rất quý, cô chu đáo với bạn bè theo cách của một người phụ nữ, luôn lo lắng về những chuyện nho nhỏ. Bây giờ cô đang nhìn H đầy thương cảm, cô nghĩ có thể H đang ốm nên tinh thần bất an chăng, vì mọi sự đang yên đang lành mà H làm cứ như tai họa sắp xảy đến.
       - Có lẽ là bạn không được khỏe H ạ! – Liên nói với vẻ mặt quan tâm và đầy ái ngại – Hay có gì để sau chúng mình sẽ trao đổi dần…
       Vân, Mai và Liên đều ở ngoại trú với gia đình. Họ là những cô gái được bố mẹ giáo dục theo nề nếp gia phong để trở thành những người tề gia nội trợ hoàn hảo, việc họ học đại học cũng chứng tỏ rằng họ có giáo dục tốt và là những cô gái danh giá. Những vấn đề xã hội không phải mối quan tâm của họ, nên những gì H viết ra thì mười phần may chăng họ hiểu một.
       Mấy cô bạn nội trú ngẩn người không biết nên nói gì, họ đã quen thụ động chờ ý kiến của người khác. Không phải tất cả các nữ sinh đều như vậy, nhưng trong phòng này, nơi mà H thường qua lại, hầu hết các cô đều thuần hậu chất phác, có tính nhẫn nhịn. Hương có biệt danh “gấu” vì cô hay trêu đùa mạnh dạn, ngay cả bọn con trai cô cũng không tha, nhưng thật ra cô rất hiền lành, gương mặt cô hiền đến nỗi thân hình cao lớn mập mạp như gấu của cô chẳng dọa được ai. Hôm nay vẻ mặt Hương “gấu” không giống mọi ngày, nó ủ ê và bực dọc. Cô cau có nhìn mấy người bạn ngoại trú, nói như hắt ra:
       - Sự thật còn tồi tệ hơn nhiều, viết thế này vẫn còn quá nhẹ nhàng, chưa thể nói hết được.
       - Ai cũng biết như thế cả đấy. Nhưng nói ra như vậy có giải quyết được chuyện gì không hay lại… – Một cô bạn nội trú khác lên tiếng một cách dè dặt, gương mặt cô thoáng vẻ sợ hãi.
       H mở to mắt nhìn các bạn. Cô vừa nhận được hai luồng ý kiến trái ngược và có vẻ như chẳng ăn nhập gì với nhau. Cùng học một lớp một trường nhưng các bạn cô sống trong những thế giới tách biệt.
       …
       Trong phòng nội trú nam, Hiệp “nở” xì giọng nói với H, vẻ mặt khinh khỉnh:
       - Giang nói với tớ là H có thành ý khi viết bài viết ấy. Nhưng cho tớ nói thẳng nhé: H đừng có đem những chuyện đọc được trong tiểu thuyết áp dụng vào cuộc sống thực! Giải pháp của chủ nghĩa xã hội khoa học ư? Đừng có mơ!
       Giống các sinh viên nữ nội trú, các sinh viên nam không phản đối về phần thực trạng đời sống của họ được phản ánh trong bài tiểu luận của H, tuy nhiên họ cho rằng phần giải pháp xây dựng mà cô viết rất “cải lương”, không có tính thực tế. Nhưng H không biết cách khác, cô đang sống trong chế độ xã hội chủ nghĩa, được giáo dục để sống theo đường lối xã hội chủ nghĩa, đề bài này do bộ môn chủ nghĩa xã hội khoa học đưa ra, cô cũng không nhận thấy có giải pháp nào đúng đắn hơn. Tất cả đều khoa học và hợp tình hợp lý. Đây không phải giải pháp của các nhà tiểu thuyết mà là của các nhà triết học.
       Hiệp “nở” đang mặc áo ba lỗ, để hở những cơ bắp trai tráng vạm vỡ. Cậu ta rất chăm chú đến việc rèn luyện thể hình của mình. Biệt danh “nở” mà Hiệp có được xuất phát từ ý kiến của nhiều bạn bè cho rằng tính cách của cậu ta có phần “đàn bà”. Có một câu chuyện nổi tiếng về Hiệp “nở” được lưu truyền trong sinh viên nội trú, ấy là một lần cậu ta đã bí mật ghi âm những lời bàn tán giải trí của bọn nam sinh với đề tài là các cô gái học cùng lớp và ở cùng dãy nhà nội trú, chỉ cách nhau vài phòng. Hiệp đem cuốn băng cát-xét ấy sang tặng cho phòng nữ mở nghe, không rõ những lời bình luận sau lưng của bọn con trai lịch sự ở mức độ nào mà các cô gái khóc rưng rức. Nhiều người chê Hiệp làm như thế là xấu tính, các bạn nữ sau vụ ấy ghét Hiệp ra mặt, nhưng H cảm thấy cậu ta cũng có lý. Song lúc này đây, H chưa hiểu lắm về lời bình luận của Hiệp “nở”, vì theo H biết thì Hiệp đọc tiểu thuyết nhiều hơn cô.
       Rời khỏi phòng nội trú, Giang cùng H đi tìm một góc giảng đường trống yên tĩnh. Giang là lớp trưởng, tính khảng khái, hòa đồng với bạn bè, mặc dù với tính hòa đồng ấy thì cậu cũng phải uống rượu lu bù. Với dáng người cao lớn và gương mặt khắc khổ, nhìn Giang già hơn tuổi khá nhiều.
       - Bạn đã viết sự thật, H ạ! – Giang nói sau khi họ đã tìm được chỗ ngồi – Mình cũng từng suy nghĩ rất nhiều nhưng chẳng biết nói cùng ai. Sao bây giờ bạn mới lên tiếng làm cho mọi người cảm thấy đột ngột? Mình biết nhiều người ít nói, nhưng bạn ít nói ở mức độ bất thường, H biết không?
       H không biết, vì cô không để ý đến điều ấy. Cô thường bận theo đuổi những ý nghĩ của riêng cô. Cô chỉ nói khi cần trao đổi thông tin gì đó, cô luôn sợ nói lặp lại điều mình đã nói, sợ kể lại chuyện mình đã kể. Cô bằng lòng với việc lắng nghe bạn bè trò chuyện, cười với họ khi họ vui, im lặng khi họ buồn, và cô tưởng như thế là đủ. Cô không biết rằng bạn bè cảm thấy cô là người khó hiểu, họ nghĩ trong tâm hồn cô có những điều bí ẩn nào đó.
       - Mình không ít nói, nhưng không biết ai quan tâm mà nói. Trong tư tưởng mình, những ý nghĩ luôn vò xé như một mụ già lắm lời. Nhưng mình không muốn nói ra khi thấy vô ích. Bây giờ mình không còn có thể né tránh nữa khi vấn đề đã được đặt ra công khai. Từ trước tới nay chưa bao giờ mình sống nhiệt tình với các bạn, mình là kẻ tồi tệ. Mình phải thừa nhận sự thật đó…
       Giang lắng nghe dòng tâm sự tuôn trào của H mà mắt đỏ hoe. H đang nói thay cho Giang những gì xảy đến trong tâm hồn cậu nhưng cậu không biết sắp đặt thành lời. Đúng là H không nói ít, chỉ có điều cô lại nói dồn vào một thời điểm và những gì cô nói ra giống như một quả bom nổ không hẹn giờ.
       - Nhà trường sẽ không thích bài tiểu luận này, H ạ!
       - Nhưng mình chỉ nói đến cuộc sống của sinh viên, chứ có mổ xẻ các vấn đề của giáo viên đâu? – H bướng bỉnh.
       - Ai cũng biết sinh viên chính là bộ mặt của nhà trường, mà không ai lại muốn nhìn thấy mặt mình không đẹp cả.
       Dù có chuẩn bị tinh thần cho mọi tình huống, nhưng H vẫn bất ngờ trước vấn đề mà Giang đưa ra, vì cô chỉ muốn gieo ấn tượng cho các bạn học chứ không phải cho ban giám hiệu. Song cô cũng kịp nhớ là trong bài viết cô không chịu dùng những mỹ từ, thậm chí cô còn ví sinh viên với những con cừu được chăn dắt để người ta xén lông.
       - Mình không có lý do để sợ – H nói với Giang điều mà cô đã nói với thầy giáo bộ môn chủ nghĩa xã hội khoa học.
       - Mình cũng không sợ khi ủng hộ bạn. Dù thế nào đi nữa mình cũng sẽ bảo vệ bạn đến cùng.
       Giang nhìn thẳng sâu vào mắt H, cậu chìa bàn tay to lớn ra nắm lấy bàn tay nhỏ bé của bạn mình.
       …
       H đã biết rằng mỗi người bạn của cô có thể suy nghĩ rất khác nhau nên cô cố gắng để nói chuyện riêng với từng người một. Liên là một người bạn mà cô cảm thấy không thể bỏ qua không đối thoại. Bây giờ Liên đang ngồi trước mặt cô, vẻ bối rối và lo lắng.
       - Bạn hoàn toàn đúng khi thấy cuộc sống tốt đẹp và đáng yêu – H tự nhận ra khi nói với Liên, giọng cô trở nên rất dịu dàng – Ai cũng biết bạn là một cô gái tốt. Bạn là con ngoan của bố bạn, là sinh viên chăm chỉ của trường. Bố bạn không hề sai khi tự hào về bạn. Không ai nghi ngờ chuyện bố bạn là một người cha tốt, ánh mắt của bố bạn nhìn bạn luôn tràn đầy tình yêu thương. Nhưng với sinh viên nói chung, bố bạn không được họ xem là người thầy tốt. Bạn có biết họ gọi bố bạn là gì không? Là “đao phủ”.
       Thật ra chỉ biệt danh “đao phủ” thì cũng chưa đủ để nói lên điều gì. Nhưng H nhớ từ thế hệ các khóa đi trước như thời anh trai cô, sinh viên nhắc tới ông bố của Liên với một giọng khinh miệt, mà uy tín của ông không hề tăng thêm theo thời gian. Có lẽ ông không đủ sức đem tình yêu thuần khiết mà ông đã dành cho con mình để trao cho con cái của những người khác. Liên là một cô gái trong sáng, nhưng cũng rất ngây thơ.
       - Mình có thể thông cảm với những việc làm của H, nhưng nếu H nói về bố mình thì mình không thể nghe đâu – Liên khóc nức nở, đứng vội lên rồi bỏ chạy.
       H cảm thấy mình đã rất phũ phàng với bạn, nhưng cô không chịu nổi nếu Liên nghĩ thế giới êm đềm của Liên không liên quan gì đến thế giới ngột ngạt của những người bạn khác.
       …
       Trong bóng đêm hòa với ánh đèn nhợt nhạt từ một ngọn đèn cao áp rọi xuống, dưới gốc một cây phượng vĩ trong sân trường, Hương “gấu” và H ngồi bên nhau đã rất lâu. So với các bạn gái khác thì H gần gũi với Hương “gấu” nhiều hơn cả, cô thích những người chân phương mộc mạc. Tuy nhiên H vẫn nghĩ Hương không phải là người sâu sắc lắm. Nhưng lần này Hương “gấu” khiến H sững sờ. Những gì Hương nói đêm nay sẽ in dấu trong tâm trí cô mãi về sau.
       - H hãy tha lỗi cho Hương! Hương biết Hương không phải là người bạn tốt. H là người dũng cảm, H luôn kiên quyết làm những gì mà H cho là đúng. Nhưng Hương, bạn của H, lại là một người hèn nhát. H có thể giận Hương vì ngày mai khi H thuyết trình trước lớp, trong những người đứng lên bảo vệ H sẽ không có Hương, không phải vì Hương không đồng tình với H mà là vì Hương sợ. Nhà Hương nghèo lắm, bố mẹ Hương phải rất vất vả mới có thể lo cho Hương đi học đại học. Nếu có điều gì xảy ra, nếu Hương không thể tốt nghiệp ra trường đàng hoàng thì Hương không biết phải nói sao với bố mẹ. Bố mẹ Hương sẽ đau khổ trong khi họ không đáng phải bị như thế - Giọng Hương nghẹn lại, nước mắt cô chảy dài trên má.
       H bàng hoàng. Hương “gấu” vừa nói ra tâm sự chân thành. Không dễ dàng gì để thú nhận mình hèn nhát.
       - Mình không hề đòi hỏi Hương phải công khai đứng ra ủng hộ mình. Nhưng dù Hương có làm như thế thì cũng không thể xảy ra những điều như Hương nói đâu. Làm sao có thể như vậy được? Không có cơ sở nào cho chuyện đó xảy ra cả.
       Không phải H trấn an Hương mà là cô ngạc nhiên thật sự trước nỗi lo sợ của bạn mình, cô thấy nó vô lý quá.
       - Với H thì cái gì cũng phải đúng lý lẽ. Nhưng những người trong xã hội này có tôn trọng lý lẽ như H không? – Hương “gấu” bật khóc òa lên thành tiếng – Xã hội này rất tốt đẹp, tốt đẹp vô cùng! Bao nhiêu cái đẹp người ta trưng ra ngoài hết: nào khẩu hiệu, nào băng rôn, nào biển bảng, nào báo cáo, nào những diễn văn… Bao nhiêu cái đẹp đã được dùng làm son phấn để bôi trát lên mặt hết, hỏi bên trong thật sự còn lại những gì? Hương chỉ là một kẻ yếu đuối nên không thể không sợ hãi, H có hiểu không?
       H không biết nói gì hơn, cô chỉ còn biết khóc cùng bạn. Từ trong sâu thẳm, bao điều xót xa kìm nén đã chảy ra cùng dòng lệ. H biết ơn Hương đã nói cho cô nghe những điều thật lòng không giấu giếm. Sự thật này không làm H thất vọng, dường như nước mắt đã rửa sạch những vết nhơ trong trái tim cô, tâm trí cô bừng sáng và cô nhận ra điều mà trước nay cô chưa từng biết. Con người vốn không xấu, họ luôn muốn được sống làm người tốt đẹp, nhưng họ yếu đuối nên đã trở thành hèn nhát, bởi vì họ đã làm nô lệ cho danh lợi, cho dù cái danh nhỏ như một tấm bằng, cái lợi nhỏ như một công việc để kiếm sống. Càng phụ thuộc vào những phương tiện đó họ càng trở nên sợ hãi, họ luôn cảm thấy cuộc sống của họ bị đe dọa, họ chỉ biết cố gắng để duy trì sự sống và quên mất rằng họ có quyền lựa chọn để sống như thế nào. Cứ như vậy cuộc đời họ càng ngày càng trở nên giống như địa ngục. Sợ hãi có thể là sai lầm, nhưng yếu đuối thì không phải là tội lỗi. Chẳng phải H đã luôn mang nỗi lo bị kẻ khác chà đạp đó sao? Trong khi lo lắng về sự yếu đuối của chính mình, cô quên đi sự thật là còn nhiều người yếu đuối hơn cô. Họ không đủ can đảm để tìm cách chống chọi, họ tự vệ bằng cách né tránh. Nhưng giờ đây cô đang cảm thấy một sức mạnh, một nội lực vô hình mà từ lâu cô tìm kiếm. Khi những người bạn mở lòng với cô, trao cho cô niềm tin của họ, họ đã sống trong cô, làm cho cô mạnh mẽ hơn và vì thế nhiệm vụ của cô cũng lớn lao hơn.
       Nước mắt của Hương “gấu” là sự tủi hờn pha nỗi dằn vặt. Nước mắt của H trộn lẫn khổ đau và hạnh phúc. Họ đang sống trong thập niên cuối cùng của thế kỷ hai mươi. Thế giới vận động không ngừng nghỉ, nhưng trong thế hệ của những người hai mươi tuổi như họ đã có những kẻ già nua, không còn biết đến lý tưởng nữa. Nếu họ không kịp thay đổi, thế hệ của họ sẽ là thế hệ bỏ đi, vì ngay lúc này nó đã có dấu hiệu mục ruỗng.
       …
       Thầy giáo môn chủ nghĩa xã hội khoa học làm cho sinh viên ngơ ngác khi ông lên lớp với một tấm huân chương cài trên ngực. Bài tiểu luận của H đã không có cơ hội được trình bày trước lớp vì lý do nó quá dài. Nhưng lý do thật, như sau này bí thư lớp công bố, ban giám hiệu nhà trường đã có ý kiến là không được công khai bài viết đó vì nó sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực. Bài tiểu luận của H dù chưa có nhiều người được đọc nhưng đã gây chấn động trong sinh viên, bí thư lớp vì lo lắng nên đã báo cáo lên lãnh đạo nhà trường. H được phòng quản lý sinh viên hẹn gặp vào buổi tối hôm đó.
       Tiếp H không phải là “đao phủ”, một kẻ vẫn được cho là ngu dốt và thô lỗ. Đích thân hiệu phó kiêm trưởng phòng quản lý sinh viên ngồi đợi cô. Đó là một người phụ nữ trung tuổi có ngoại hình duyên dáng, giọng nói miền Trung ngọt ngào quyến rũ. Bà mặc váy xám theo cách ăn mặc tân tiến nhất thời bấy giờ, mái tóc bà được uốn lượn rất khéo. Bà là bạn học của bố H ngày xưa, bố H trước kia cũng từng làm việc trong trường, họ đã có tình bạn tốt trong những ngày gian khó.
       - Cô biết em đọc nhiều sách, hiểu nhiều biết rộng… – Bà hiệu phó vào đề một cách thong thả.
       H tin rằng bà giáo đang nịnh khéo, vì ngay cả bố cô còn không biết cô đọc nhiều hay ít. Có lẽ bà muốn dùng những lời thận trọng.
       - … Nhưng đáng lẽ khi muốn viết về những vấn đề như vậy, em nên hỏi ý kiến lãnh đạo nhà trường mới phải – Bà giáo tiếp tục với giọng mềm mỏng và êm ái.
       - Em rất ngạc nhiên khi nghe cô nói như vậy – H đáp lại với vẻ điềm tĩnh không kém – Em viết bài tiểu luận ấy để thực hiện nhiệm vụ nhà trường giao cho em. Đó là đề bài của bộ môn chủ nghĩa xã hội khoa học chứ không phải do em tự nghĩ ra.
       Vẻ mặt bà hiệu phó hơi chững lại, nhưng bà không phải là người dễ bối rối.
       - Em có thể cho cô biết ý kiến của em về sinh viên và giáo viên nhà trường được không?
       Khi xảy ra chuyện mới bắt đầu hỏi ý kiến thì đó thường chỉ là lời quan tâm kiểu cách. Nhưng H vẫn giữ hy vọng nhà trường có thể nhân dịp này mà quan tâm hơn đến đời sống thực của sinh viên.
       - Về giáo viên thì em chưa có ý kiến, còn ý kiến của em về đời sống sinh viên thì em đã trình bày đầy đủ trong bài tiểu luận, cô có thể đọc nó.
       - Vậy thì em hãy cho cô mượn bài tiểu luận của em – Bà giáo nhướn mắt lên một cách khác lạ.
       H biết chắc chắn rằng bà hiệu phó chưa từng được đọc bài viết ấy, vì chưa ai được giữ bản sao của bài viết đó cả.
       - Em chỉ viết ra một bản, thưa cô! – H nói với vẻ thật thà nhất trên đời – Em đã nộp bài cho thầy giáo. Nếu muốn đọc thì cô có thể liên hệ với bộ môn.
       Ngay lúc đó H nghĩ rằng nếu bà hiệu phó thật sự muốn đọc thì tốt, nhưng nếu cho bà đọc một cách quá dễ dàng thì chẳng thể chứng tỏ được sự quan tâm của bà. Nhưng thầy giáo môn chủ nghĩa xã hội khoa học nghĩ khác cô, sau này khi nghe cô kể lại, ông nói một cách rất chắc chắn: “Còn lâu họ mới dám hỏi tôi!” Tất nhiên bộ môn này là của chung trường đại học lớn, ông không phải là quân của trường y nên họ không thể can thiệp nếu thiếu lý do chính đáng. Rõ ràng ông giáo không hề tin vào thiện chí của bà hiệu phó trường y. Ông có kinh nghiệm hơn H. H biết kinh nghiệm của ông hoàn toàn đúng, cô đã chứng kiến “thiện chí” của lãnh đạo nhà trường ngay sau lời chốt của bà hiệu phó:
       - Em cần phải rút kinh nghiệm sau chuyện này. Cô chỉ muốn nói với em như vậy mà thôi – Bà giáo nói với giọng “hạ màn” mặc dù vẫn vô cùng nhỏ nhẹ.
       Chút hy vọng mỏng manh của H đã sụp đổ. Lãnh đạo nhà trường muốn cô phải "rút kinh nghiệm" về một việc mà cô đã làm rất đàng hoàng còn họ thì chả biết rõ ràng gì. Cô không thể nhìn thấy lý lẽ nào trong đó ngoài lời đe dọa bọc nhung. Cô thấy như hiện lên vẻ mặt khinh khỉnh của Hiệp “nở”, tai cô như lại nghe tiếng khóc của Hương “gấu”. Nhưng cô không phải Hiệp cũng không phải là Hương. Trong mắt cô, bà hiệu phó cũng chỉ là đại diện cho những kẻ hèn nhát thế hệ trước. Con người đóng vai quyền uy kia cũng chỉ là một kẻ đáng thương. Cô đã hiểu không có thứ triết học nào, chủ nghĩa nào có thể giúp những người không dám đối diện với sự thật.
       …
       “H đã cố gắng làm những việc có thể, nhưng rồi cuối cùng có thay đổi được điều gì không?” Một người bạn hỏi H sau tất cả mọi chuyện.
       H không trả lời câu hỏi ấy, vì cô biết bạn cô không thể hiểu rằng thế giới trong cô đã đổi thay. 
                                                                         Viết xong ngày 14 – 02 – 2014.

9 nhận xét:

  1. Cảm nhận từ: nguyenlandung [Blogger] 16.02.14@07:11

    Mong sao rất nhiều người, kể cả các vị lãnh đạo được đọc bài viết rất hay này ! Chúc mừng AN, nhưng sẽ tốt hơn nếu rút lại ngắn hơn

    Phản hồi từ: Ái Nữ [Blogger] 16.02.14@10:49

    Tôi rất ghét từ "chúc mừng" trong những comments của bác, nhưng "ghét của nào Trời trao của ấy" nên không dám kêu.

    Tôi cũng biết viết ngắn bao giờ cũng tốt hơn là viết dài, chẳng qua là tôi chưa đủ tài năng để ép những con chữ cho gọn hơn. Giáo sư Nguyễn Lân Dũng cũng là một vị lãnh đạo, phải không?

    Phản hồi từ: nguyenlandung [Blogger] 16.02.14@18:22

    Tôi là Phó thường dân dự khuyết, Cảm tình Dân phòng Khu phố ! Hu Hu ! Còn trước đây có ba nhiệm kỳ làm Công bộc của nhân dân !

    Trả lờiXóa
  2. Tôi cũng thấy khá dài nên chỉ có 1/3 entry này tôi đọc không sót chữ, phần còn lại tôi lướt qua hoặc bỏ qua.
    Bạn khiến tôi bị quay cuồng vì mải nghĩ đây có phải là một TRUYỆN NGẮN.

    Trả lờiXóa
    Trả lời
    1. Nếu dựng phim chắc nhiều diễn viên chính lắm đây. Trong khi chỉ có một vai phụ. Vì các mảng cuộc đời khai thác quá nhiều, mỗi mảng lại có một nhân vật chính.

      Xóa
    2. Tôi xếp nó vào thể loại truyện ngắn là vì tôi thấy nó vẫn... ngắn. Hì hì...
      "... nhiều diễn viên chính... trong khi chỉ có một vai phụ". Tôi thích nhận xét này.

      Xóa
    3. Nhưng bạn có thích nghe tôi nói chỉ "đọc lướt hoặc bỏ qua" không?

      Xóa
    4. Thích, vì nghe như vậy tôi cảm thấy yên tâm rằng đó là lời thật. Nếu bạn đọc không bỏ sót chữ một phần ba tác phẩm thì tôi cũng cảm nhận được một phần sự quan tâm của bạn rồi. Tuy nhiên tôi vẫn tò mò muốn biết một phần ba đó là đoạn đầu hay là đoạn nào.

      Xóa
    5. Chỉ đoạn đầu.
      Thực ra các vấn đề bạn

      Xóa
    6. nêu ra qua góc nhìn của nhân vật Tôi không có gì là mới mẻ so với hiện thực xã hội, thậm chí còn ghê gớm khốc liệt hơn. Việc đặt ra nhiều nhưng khai thác sơ sài gây cảm giác rối rắm làm tôi cảm thấy Tôi trở thành nhân vật phụ là vậy
      Tôi tin các vấn đề bạn nêu ra là những mảng rất lớn có thể khai thác tốt để viết truyện. Thực tế đã vậy.

      Xóa
    7. Tất nhiên là những vấn đề trong truyện này không mới, nó cũ đến mức chẳng ai buồn nghi ngờ. Song tôi không có ý định khai thác sâu thêm về "những mảng rất lớn" đó. Dù nhân vật "Tôi" được xem là một nhân vật phụ thì cũng đâu có sao. Tôi không buồn về chuyện tác phẩm này của tôi không được bạn đánh giá cao như những tác phẩm nào đó của những ai đó mà bạn từng đọc, bởi vì chúng ta yêu thích điều gì còn phụ thuộc vào nhu cầu nội tại của mỗi cá thể. Tuy nhiên tôi sẽ ghi nhớ nhận xét của bạn, vì tôi thích nó.

      Xóa